Kardiolog wyjaśnia: tachykardia i bradykardia – kiedy rytm serca przestaje być normą

Rytm serca jest jednym z najbardziej czułych wskaźników stanu zdrowia człowieka. Jego przyspieszenie lub zwolnienie nie zawsze oznacza chorobę, ale w określonych warunkach może być sygnałem poważnych zaburzeń wymagających pilnej oceny specjalisty. Kardiolog w codziennej praktyce bardzo często spotyka pacjentów z pytaniem, czy tachykardia lub bradykardia to jeszcze norma fizjologiczna, czy już problem kliniczny. Granica bywa cienka, a jej właściwe rozpoznanie wymaga wiedzy, doświadczenia i zrozumienia mechanizmów rządzących układem krążenia.

Czym jest tachykardia i jak dochodzi do przyspieszenia pracy serca

Tachykardia to stan, w którym częstość akcji serca przekracza 100 uderzeń na minutę u osoby dorosłej w spoczynku. Z perspektywy klinicznej nie jest to jedno rozpoznanie, lecz pojęcie obejmujące wiele różnych mechanizmów i sytuacji. Serce może bić szybciej w sposób całkowicie fizjologiczny, na przykład podczas wysiłku fizycznego, stresu emocjonalnego czy gorączki. W takich przypadkach przyspieszenie rytmu jest odpowiedzią adaptacyjną organizmu na zwiększone zapotrzebowanie tkanek na tlen.

Problem zaczyna się wtedy, gdy tachykardia pojawia się bez wyraźnej przyczyny lub utrzymuje się w spoczynku. Wówczas kardiolog analizuje, czy mamy do czynienia z zaburzeniem generowania impulsów w węźle zatokowym, czy z arytmią nadkomorową albo komorową. Szczególnie niebezpieczne są tachykardie komorowe, ponieważ mogą prowadzić do spadku rzutu serca, niedokrwienia narządów i nagłego zatrzymania krążenia.

Istotne znaczenie ma również czas trwania przyspieszonego rytmu. Krótkotrwałe epizody mogą dawać jedynie uczucie kołatania serca, natomiast przewlekła tachykardia sprzyja rozwojowi kardiomiopatii tachyarytmicznej, czyli osłabienia mięśnia sercowego spowodowanego długotrwałym przeciążeniem. Z tego powodu ocena charakteru, częstotliwości i kontekstu występowania tachykardii jest kluczowym elementem diagnostyki.

Bradykardia – wolne bicie serca jako adaptacja lub sygnał choroby

Bradykardia definiowana jest jako częstość akcji serca poniżej 60 uderzeń na minutę. Wbrew pozorom nie zawsze oznacza patologię. U osób młodych, wysportowanych, z dobrze wytrenowanym układem krążenia wolniejszy rytm serca jest wyrazem wysokiej wydolności i sprawnej regulacji autonomicznej. W takich przypadkach kardiolog traktuje bradykardię jako wariant normy.

Sytuacja wygląda inaczej, gdy zwolnienie rytmu prowadzi do objawów lub wynika z uszkodzenia układu bodźcoprzewodzącego. Wówczas bradykardia staje się problemem klinicznym, który może mieć poważne konsekwencje hemodynamiczne.

Najczęstsze okoliczności, w których wolne bicie serca budzi niepokój, to:

• zaburzenia przewodzenia przedsionkowo-komorowego, w tym bloki serca o różnym stopniu zaawansowania

• choroby degeneracyjne węzła zatokowego, prowadzące do tzw. zespołu chorego węzła

• działanie leków spowalniających rytm serca, takich jak beta-blokery czy niektóre leki antyarytmiczne

• niedoczynność tarczycy oraz zaburzenia elektrolitowe, zwłaszcza hiperkaliemia

Objawowa bradykardia może manifestować się zawrotami głowy, osłabieniem, epizodami przedsynkopalnymi, a nawet utratą przytomności. W takich sytuacjach interwencja specjalisty jest niezbędna, ponieważ długotrwałe niedostateczne ukrwienie mózgu i innych narządów prowadzi do realnego zagrożenia zdrowia i życia.

Objawy zaburzeń rytmu serca, których nie wolno ignorować

Zarówno tachykardia, jak i bradykardia mogą przez długi czas przebiegać skąpoobjawowo. To jeden z powodów, dla których pacjenci często bagatelizują pierwsze sygnały ostrzegawcze. Organizm jednak wysyła czytelne informacje, że rytm serca przestaje być efektywny hemodynamicznie. Doświadczony kardiolog zwraca uwagę nie tylko na samą częstość pracy serca, ale przede wszystkim na jej wpływ na ukrwienie mózgu, mięśni i narządów wewnętrznych.

W przypadku tachykardii dominują objawy związane z nadmiernym pobudzeniem układu krążenia. Pojawia się uczucie gwałtownego kołatania serca, nierównego bicia, a często także duszność wynikająca z nieefektywnego napełniania komór. Skrócony czas rozkurczu ogranicza perfuzję wieńcową, co u osób z chorobą niedokrwienną serca może prowokować ból w klatce piersiowej o charakterze dławicowym.

Z kolei bradykardia daje objawy bardziej podstępne. Pacjent skarży się na przewlekłe zmęczenie, senność, trudności z koncentracją. W zaawansowanych przypadkach dochodzi do epizodów zasłabnięcia lub nagłej utraty przytomności, spowodowanej przejściowym niedokrwieniem mózgu. Takie objawy nigdy nie powinny być tłumaczone wyłącznie stresem czy przemęczeniem. Dla lekarza są one sygnałem, że rytm serca nie zapewnia odpowiedniego rzutu minutowego.

Istotnym elementem oceny jest również zależność objawów od pozycji ciała, wysiłku oraz pory dnia. Zaburzenia rytmu nasilające się w spoczynku nocnym lub tuż po przebudzeniu często wskazują na tło autonomiczne albo strukturalne uszkodzenie układu bodźcoprzewodzącego.

Diagnostyka i decyzja kardiologa: kiedy potrzebne jest leczenie

Proces diagnostyczny w przypadku tachykardii i bradykardii wymaga precyzji oraz indywidualnego podejścia. Kardiolog nie opiera się wyłącznie na jednorazowym pomiarze tętna czy zapisie EKG wykonanym w gabinecie. Kluczowe znaczenie ma korelacja zapisu rytmu serca z dolegliwościami zgłaszanymi przez pacjenta.

Podstawowym narzędziem jest elektrokardiografia spoczynkowa, która pozwala ocenić źródło rytmu i ewentualne zaburzenia przewodzenia. W wielu przypadkach konieczne jest jednak monitorowanie długoterminowe, na przykład w postaci badania Holter EKG trwającego 24 lub 48 godzin. Dzięki temu możliwe jest wychwycenie epizodów nieregularnej tachykardii lub nocnej bradykardii, które nie występują podczas krótkiego badania.

Decyzja o leczeniu zależy od kilku czynników: rodzaju zaburzenia rytmu, jego nasilenia, obecności objawów oraz chorób współistniejących. Nie każda tachykardia wymaga farmakoterapii, podobnie jak nie każda bradykardia jest wskazaniem do implantacji stymulatora serca. Leczenie wdraża się wtedy, gdy zaburzenie rytmu realnie pogarsza jakość życia, zwiększa ryzyko powikłań lub prowadzi do niewydolności krążenia.

W praktyce klinicznej celem nie jest wyłącznie normalizacja liczby uderzeń serca, lecz przywrócenie stabilnej, efektywnej pracy całego układu sercowo-naczyniowego. To właśnie ta perspektywa decyduje o tym, kiedy rytm serca przestaje być wariantem normy, a zaczyna być problemem wymagającym leczenia specjalistycznego.

Więcej: kardiolog Lublin.